De kaart van Brugge van Marcus Gerards (1562)
In 1562 werkte Marcus Gerards een groot beeld van Brugge af, getekend straat per straat en huis per huis. Het toont de hele stad zoals ze er toen stond, en Bruges 1562 dankt er zijn jaartal aan.
Wat de kaart is
In 1561 gaf het stadsbestuur van Brugge Marcus Gerards de opdracht om de stad te tekenen. Zijn plan draagt het jaartal 1562: één groot beeld van de hele stad binnen haar muren, van bovenaf gezien. Het contract vroeg 40 afdrukken, waarvan zes met de hand gekleurd. Het stadsbestuur wilde er een stad mee tonen die nog open lag naar de zee, met de nieuwe vaart, de Verse Vaart, en vroeg om de weg naar zee kort en de waterwegen breed te tekenen.
Het is een gezicht in vogelvlucht. Je kijkt schuin neer op de stad, als vanaf een hoog punt erboven, en je ziet elke straat, elke rei en bijna elk huis met zijn gevel, zijn top en zijn dak. Kerken, hallen, poorten en bruggen staan rechtop in hun eigen vorm, zodat je ze een voor een herkent. Dat is haar sterkte. Haar zwakte is dezelfde: een tekening plooit de stad naar het blad, dus afstanden en maten kloppen er niet precies op. Het is geen opgemeten plan.
Wat je erop vindt
- De ring van de stad, met haar dubbele gracht, haar negen poorten, op de kaart genummerd, en de wegen die eruit vertrekken naar de steden in de omtrek.
- De Markt als een open veld, met een put bij de zuidwestkant van de Waterhalle, de grote hal die de oostkant van het plein vulde.
- Diepe huizen met hun gevel naar het plein aan de noord- en westkant van de Markt.
- De Sint-Kristoffelkapel aan de Markt: een lange gotische kapel met een slank torentje en een hoge spits, die uitstulpt in het plein.
- De kathedraal Sint-Donaas op de Burg, gezien uit het noordwesten: haar westgevel met een hoog venster, en de kloostergang van de kanunniken tegen de noordkant van het schip.
- De Kraanrei, open van de brug met drie bogen op het Kraanplein, met pakhuizen erlangs en een overdekte schuit aan de kaai.
- Lage huizen van één bouwlaag in de zijstraatjes en naar de vesten toe, tot aan de Ezelpoort.
- De wapens van Vlaanderen en van Brugge, op de kaart zelf getekend.
Niet elke afdruk is van 1562
Musea Brugge bewaart een met de hand gekleurde afdruk uit die tijd. Veel scans van de kaart op het internet komen uit een latere uitgave: haar legende is in het Frans en het Nederlands, en haar opschriften geven latere namen en functies. Daarop is de Braamberg aangeduid als vismarkt, wat hij pas in 1745 werd, en heet de Markt de koornmarkt. De getekende vormen komen in de vroege en de latere afdruk overeen, dus de tekening is betrouwbaar. Namen en nummers controleer je beter in de vroege afdruk. De kleuren zijn met de hand aangebracht en zeggen niets zekers over de kleuren van 1562.
Hoe Bruges 1562 de kaart gebruikt
Het jaartal is gekozen omwille van deze kaart: 1562 is het jaar waarin Gerards ze afwerkte. In de reconstructie is de kaart de scheidsrechter over wat er stond. Spreken geschreven bronnen elkaar tegen over of een gebouw er in 1562 stond, of over hoe het eruitzag, dan beslist Gerards.
Gerards geeft de vormen. De plaatsen komen uit opgemeten plannen. Het stratenplan van de oude stad is sinds de zestiende eeuw grotendeels niet verschoven, dus de opmeting van vandaag is de basis, met hoogtes uit de laseropmeting van Vlaanderen. Waar een straat wel veranderde, komt haar lijn van de jaren 1560 uit het opgemeten plan van Jacob van Deventer, van omstreeks 1560, ingepast op de kaart van vandaag. Gerards zegt dan welke rijen gesloten waren, hoe diep de huizen waren, welke gevels naar de straat keken, waar een toren of een torentje stond, en welke bruggen en kaaien er waren.
Enkele voorbeelden uit het register met bronnen:
- Van het Augustijnenklooster staat niets meer boven de grond. Het juiste grondplan is gereconstrueerd naar de kaart van Gerards.
- Het Oosterlingenhuis: Gerards zet de toren aan de oostkant, een latere gravure achter de westelijke helft van de gevel. Gerards wordt gevolgd.
- De achtervleugels van Het Steen, de stadsgevangenis op de Burg, rijzen recht uit de Reie op, zoals Gerards ze tekent.
- Bij de Sint-Jansbrug verbergt Gerards de bogen, maar hij toont twee kleine gotische tabernakels op de borstwering.
- Het Gruuthuse dankt zijn traptoren nu al aan Gerards: die werd naar zijn kaart herbouwd bij de restauratie van 1883–95.
- Voor de spits van het Belfort laat Gerards een lantaarn met ojiefvorm vermoeden, terwijl andere gezichten een leien piramide met dakkapellen tonen. De piramide is gebouwd, en het register noteert de twijfel.
Wat de kaart niet kan geven, is de maat. Een tekening geeft de vorm van een gebouw, nooit zijn afmetingen. Die komen uit wat er nog staat, uit de laserhoogtes, uit opgravingsplannen en uit bouwrekeningen. Gewone huizen zijn getekend uit huistypes van die tijd op hun echte perceel, met de diepte en de richting van de gevel die Gerards voor hun rij toont.
Sommige gebouwen op de kaart bestaan vandaag niet meer. Sint-Donaas, de Waterhalle en de Sint-Kristoffelkapel horen erbij. Je vindt ze op de pagina over verdwenen gebouwen van Brugge. De hele methode staat op de pagina over de reconstructie, en de geschiedenis van de stad in jaartallen op de tijdlijn.
Wandel door de stad die Gerards tekende
In Bruges 1562 wandel je op ooghoogte door de stad van de kaart, in 3D, in je browser. Nu open is het hart van de stad binnen de eerste omwalling, met zijn monumenten, elk met een geschiedeniskaart. Het is gratis. Je hebt een computer met Chrome of Edge nodig. Schrijf je in op de wachtlijst om binnen te komen.
Schrijf je in op de wachtlijst
Vragen
Wie was Marcus Gerards?
Hij is de man aan wie het Brugse stadsbestuur in 1561 de opdracht gaf om de stad te tekenen. Zijn plan van Brugge draagt het jaartal 1562 en toont de hele stad binnen haar muren.
Waar kan ik de oude kaart van Brugge uit 1562 zien?
Musea Brugge bewaart een met de hand gekleurde afdruk uit die tijd. Scans van de kaart, die tot het publieke domein behoort, staan op Wikimedia Commons; veel ervan komen uit een latere uitgave met latere namen.
Is de kaart van Marcus Gerards nauwkeurig?
In wat ze toont wel: welke huizen, kerken, bruggen en kaaien er stonden, en hoe ze eruitzagen. In afstanden en maten niet: het is een beeld in vogelvlucht, geen opgemeten plan.
Waarom speelt Bruges 1562 zich af in 1562?
Omdat Gerards in dat jaar zijn plan afwerkte, zodat de stad van 1562 bijna huis per huis te zien is. Meer over de stad in dat jaar staat op de pagina Brugge in 1562.